Куәлі істі куә табар,
Куәсіз істі күмән табар,
Одан болмаса, иман табар.

Негізгі мағынасы

Куәсі бар істің шындығын куә ашады. Куәсі жоқ істе дау күмәннің жетегінде қалады, оны білгір би айғақтар мен белгілер арқылы тексереді. Одан да анықталмаса, шешімді иман табады: ертедегі сот тәртібі бойынша күдікті ант беріп, Құдай алдында ақталған. Мақал ескі би сотының үш сатысын көрсетеді: куә, күдікті тексеру, ант. Терең мағынасы — дау дәлелмен шешілмесе де, ақиқат адамның ар-ожданы алдында жасырын қалмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақал үш жолдан тұрады, әрқайсысы «табар» сөзімен бітеді: бұл қайталау соттың бірізді тәртібін естіртеді. Куә — оқиғаны көзімен көрген, билер алдында растайтын адам. Күмән — сенімсіздік, дәлелсіз күдік. Иман — Аллаға сенім, мұнда ант беру, Құранға қол басып, шындықты айтамын деп сөз беру ұғымын береді. Қазақтар жалған анттан қатты қорыққан, ол адамды ұрады деп сенген. Жолдар бірте-бірте адамның ішкі әлеміне қарай тереңдей түседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды кінә анықталмай жатқанда, дәлелдің маңызын айтқанда немесе дәлел жоқта адамның ар-ұжданына жүгінуге шақырғанда айтады. Реңкі — салмақты, ойлы. Біреуді дәлелсіз айыптаған кісіге ескерту ретінде де келеді. Мысал: сыныпта жоғалған телефон табылмай, мұғалім: «Куәсіз істі күмән табар, одан болмаса, иман табар. Кім алса, ұятына жүгінсін» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда бір кісінің жылқысы жоғалғанда, ақсақалдар біреуге кінә тақпас бұрын алдымен куә іздеп, ізге қарап, мақалды айтады.
— Базарда екі сатушы ақшаның кімдікі екенін айыра алмағанда, қасындағы қарт: «Айғақ жоқ болса, ар-ұятқа жүгініңдер» деп осы мақалды еске салады.