Көтермен болса жұрт жаман.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Көтермен болса жұрт жаман» деген мақалдың тура мағынасы — бір адамға не бір іске қарап тұтас жұртты жаман деуге болмайды, бірақ көпшілік ішінде мінезі ауыр, жөнсіз, ұйқы-тұйқы, берекесі қашқан орта болса, ол орта сырт көзге жаман көрінеді. Астарлы мағынасы — елдің, ортаның, қауымның қадірі оның ішіндегі адамдардың бір-біріне деген сыйластығына, тәртібіне, ұқыптылығына байланысты. Егер жұртта өсек, дау, еріншектік, берекесіздік басым болса, сол ортаның аты да жақсы шықпайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «көтермен» сөзі бір қалыпқа түспеген, қиқар, жайсыз, берекесі жоқ күйді аңғартады. «Жұрт» — тек көп адам емес, тұтас орта, ел, қауым деген ұғым. Яғни мақал жұрттың көркі мен беделі ішкі мінезге тәуелді екенін образ арқылы жеткізеді. Берекелі жұрт — жинақы, ал көтермен жұрт — ыдыраңқы көрінеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де ұжым, отбасы, көрші-қолаң немесе ауыл туралы айтқанда қолданылады. Мысалы, жұмыс орнында бәрі бір-бірін тыңдамай, міндетін уақытында атқармаса, сол бөлімнің жұмысы да, аты да төмендейді. Сондықтан әр адам ортаға жауапкершілікпен қарауы керек.