«Кісі елінде сұлтан болғанша, Өз еліңде ұлтан бол.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бөтен елде сұлтан болып, құрметке бөленгеннен гөрі, өз еліңде ұлтан, яғни ең төменгі, қарапайым адам болған артық. Мақал отанның, туған жердің қадірін бәрінен жоғары қояды: бөгде жердегі атақ пен байлық туған елдегі қарапайым өмірдің орнын баса алмайды. Өз еліңде сен түбі бір жұртпен біргесің, тілің, салтың ортақ, ал кісі елінде қанша биік болсаң да, жат болып қаласың.
Образдар мен теңеулер
Ұлтан — етіктің, аяқ киімнің табанына салынатын қалың тері; ол ең астында, жерге тиіп, тапталып жүреді. Сұлтан — ел билеушісі, хан тұқымы, ең жоғарғы мәртебе. Мақал осы екі шеткі бейнені «сұлтан — ұлтан» ұйқасымен қатар қояды: бірі ең биік, бірі ең төмен. Ұйқастың дәлдігі мақалды есте сақтауға жеңіл етеді. «Кісі елі» — бөгде, жат жұрт, «өз елі» — туған жер, ата-баба мекені.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туған жерден кетуді ойлаған адамға немесе шетелде жүріп, елін сағынған адамға айтылады. Кеңес, кейде сағыныш, патриоттық толғау ретінде. Басқа елде оқып, еңбек етіп жүргендерді айыптау үшін айту орынсыз: мақал отанды сүюге шақырады, жатты жамандамайды. Мысалы: «Шетелден жақсы жұмыс ұсынды дейсің, бірақ ауылыңды, ата-анаңды ұмытпа. Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол».
Қолданылу жағдаяттары
— Отбасы кеңесінде әке шет елге көшкісі келген ұлына туған жердің қадірін айтып, мақалды еске салады.
— Мектепте ұстаз Отан тақырыбындағы сабақта балаларға сұлтан мен ұлтанның айырмасын түсіндіреді.
— Алыс өлкеде жүргізуші болып жүрген жігіт ауылдағы досына телефонмен елін сағынғанын айтады.
Мақалдағы сөздер
ұлтан — Етіктің, аяқкиімнің жерге тиетін астыңғы бөлігі, табаны.
Óz elińde ultan bol.