Қайын жұрт
қолыңның ұзындығына қарайды,
жағаңның қызылдығына қарайды.
берсең, жағасың,
бермесең, дауға қаласың.
«Қайын жұрт қолыңның ұзындығына қарайды, жағаңның қызылдығын…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал қайын жұрттың адамды сыртқы көрінісіне, дәулетіне, жомарттығына қарап бағалайтынын астарлап айтады. Тура мағынасында «қолыңның ұзындығы» — беруге шамаң, «жағаңның қызылдығы» — киім-кешек, сән-салтанат, тұрмыс деңгейі деген ұғымды білдіреді. Астарлы мағынасы: қайын жұртпен қатынаста сый-құрметті сөзбен емес, ісімен дәлелдеу керек. Жомарт, кең пейілді болсаң, сыйың артады; сараң, салқын болсаң, өкпе-реніш, дау туындауы мүмкін.
Образдар мен теңеулер
«Қолыңның ұзындығы» — адамның мүмкіндігі мен беруге әзірлігін бейнелейтін образ. «Жағаңның қызылдығы» — жақсы киім, абырой, дәулет, сыртқы беделдің белгісі. Мұнда қарапайым тұрмыстық детальдар арқылы ел ішіндегі қарым-қатынастың шындығы көрсетілген: адамды сөзіне емес, қолының ашықтығына, ықыласына қарап таниды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қазір бұл мақал туыстық аралас-құралас, құдалық, той-томалақ, сый-сияпат кезінде жиі еске түседі. Мысалы, күйеу жігіт жақтың барған жерінде сый-құрметі аз болса, сөз естіп қалуы мүмкін; ал жылы қабақ танытып, орнымен қол ұшын созса, елдің көңілі де орнығады. Яғни, қатынаста пейіл мен жомарттықтың мәні зор.
qolyńnyń uzyndyǵyna qaraıdy,
jaǵańnyń qyzyldyǵyna qaraıdy.
berseń, jaǵasyń,
bermeseń, daýǵa qalasyń.