Ер басына жау келсе,
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ер адамның да, ел басқаратын бидің де шынайы сыналатын кезі қиындық үстінде болатынын айтады. Ер басына жау келсе, оның батырлығы, қайраты, тәуекелі көрінеді; ал қорқақтық танытса, ерлігі жоғалады. Сол сияқты би басына дау келсе, оның әділдігі, сабырі, сөз тапқыштығы сыналады; егер дауды дұрыс шеше алмаса, билігі әлсірейді. Яғни, адамға берілген атақ емес, қиын сәттегі ісі мен шешімі оның шын бағасын көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "жау" — сыртқы қауіп, ердің намысын сынайтын ауыр жағдай. "Дау" — ел ішіндегі тартыс, би шешетін күрделі мәселе. "Басына келуі" деген тіркес істің тура адамның өз үстіне түсуін білдіреді, яғни жауапкершіліктен қашып құтылмайтынын меңзейді. Ерлік пен билік бір сәттік сөзбен емес, нақты әрекетпен өлшенетінін осы образдар айқын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті: басшы, мұғалім, дәрігер не кез келген жауапты адам қиын жағдайда қалай әрекет етсе, сонымен бағаланады. Мысалы, төтенше жағдай кезінде басшы сабыр сақтап, нақты шешім қабылдаса, оның беделі артады; ал абдырап қалса, сенім жоғалады.
Erligi keter basynan.
Bı basyna daý kelse,
Bıligi keter basynan.