Ұлтарақтай болса да,
Ата қоныс жер қымбат.
Ат төбеліндей болса да,
Туып өскен ел қымбат.

Негізгі мағынасы

Ұлтарақ — етіктің ішіне салатын киіз не тері табандық, ат төбелі — аттың маңдайындағы кішкене ақ таңба. Мақал: ата қоныс жер ұлтарақтай ғана шағын болса да, туып-өскен ел ат төбеліндей ғана аз болса да қымбат дейді. Туған жер мен ел көлемімен, байлығымен өлшенбейді: оның қадірі тамырда, естелікте, ата-баба зиратында, туған тілде. Мақал жат жердің кеңдігі мен байлығына алданбай, өз жерің мен еліңді бағалауға шақырады. Кішкене болса да өзіңдікі — бөтеннің үлкенінен артық.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы екі өлшем де күнделікті тұрмыстан алынған. Ұлтарақты әйелдер киізден, былғарыдан кесіп, етікке салған, оның көлемі табандай ғана. Төбел — жылқы түсін ажыратуда қолданылатын белгі: маңдайында кішкене ақ дағы бар ат төбел ат деп аталады. Осы екі ұсақ нәрсе ата қоныс жер мен туған ел сияқты ұлы ұғымдармен қатар қойылып, кішілік пен қымбаттықтың қарама-қарсылығы туады. Төрт жол екі жұпқа бөлініп, «қымбат» сөзі екі жұпты түйіндейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал туған жер, Отан тақырыбындағы шығармаларда, сабақтарда, мерекелік сөздерде жиі айтылады. Жерін сатпақ, тастап кетпек болған адамға ескерту ретінде де қолданылады. Интонациясы — салтанатты, мейірлі. Мысал: шағын ауылынан қалаға көшуден бас тартқан әже баласына: «Ұлтарақтай болса да, ата қоныс жер қымбат, мен осында қаламын».

Қолданылу жағдаяттары

— Ата қонысындағы жерін бөтен біреуге сатпақ болған ағасына інісі ата-бабасының зиратын көрсетіп, осы мақалды айтты.
— Шағын ауылына демалысқа келген оқушы мектеп мұражайындағы ескі суреттерді көріп, эссесіне мақалды эпиграф етті.