«Болдым» дегеннің,
Қара жер түбіріне жетеді.
«Жетістім» дегеннің,
Кедейлік сіңіріне жетеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға «болдым, толдым» деп өзіне тым сеніп, тоқмейілсуге болмайтынын ескертеді. Тура мағынасында, біреу өзін биік көріп, «бәріне жеттім» десе, оның астында әлі де терең тамыр, шешілмеген мәселе бар деген ишара беріледі. Астарлы мағынасы — тәкаппарлық пен астамшылық адамның түбіне жетеді, ал «жетістім» деп көпірген жан күтпеген жерден таршылыққа, жоқшылыққа тап болуы мүмкін. Яғни өмірде ештеңе мәңгі тұрақты емес, сондықтан кішіпейіл болып, сақ жүрген дұрыс.
Образдар мен теңеулер
«Қара жер түбіріне жетеді» деген тіркес адамның паңдығы жердің ең терең тамырына дейін баратынын бейнелейді. Қара жер — салмақ, ақиқат, түп негіз; түбір — істің арғы-бергі себебі, шегі. Ал «кедейлік сіңіріне жетеді» дегені адамның байлыққа, жетістікке мас болып, ішкі әлсіздігін байқамай қалуын көрсетеді. Мұнда кедейлік — тек мал-мүліктің аздығы емес, рухани жұтаңдық пен қиын хәлдің белгісі.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал мансапқа, ақшаға не атаққа масаттанған адамға айтылып жатады. Мысалы, бір қызметкер жоғары лауазымға шығып, өзгелерді менсінбей кетсе, ертең қателігі үшін жұмысынан айырылуы мүмкін. Сол кезде бұл мақал оның тоқмейілсудің соңы опық жегізетінін аңғартады.
Qara jer túbirine jetedi.
«Jetistim» degenniń,
Kedeılik sińirine jetedi.