Би болған адам ақырып бола ма?
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: би болған адам айқайлап, дөрекі сөйлеп, өктемдік көрсете ме деген сұрақ. Астарлы мағынасы — шынайы би, яғни елге сөз айтатын, дау шешетін, ақыл қосатын адам айқаймен емес, сабырмен, байыппен, парасатпен танылуы керек. Мақал адамды биік мінезге, ұстамдылыққа, мәдениеттілікке шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "би" — тек төрелік айтатын адам ғана емес, ел ішіндегі ақылды, беделді, сөзі өтімді тұлға. "Ақырып" сөзі дөрекілік, ашу, жөнсіз қатты сөйлеудің бейнесі ретінде алынған. Демек, мақал шешендік пен беделдің шуы көп дауысқа емес, салмақты ойға негізделетінін меңзейді. Нағыз қадірлі адамның мінезі де, сөзі де жұмсақ, орнықты болады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал басшыға, мұғалімге, ата-анаға, тіпті көпшілік алдында сөйлейтін кез келген адамға қатысты айтылады. Мысалы, сынып жетекшісі оқушыны ұрысып емес, сабырлы түсіндіру арқылы тәрбиелесе, соның әсері әлдеқайда күшті болады. Яғни бедел айқайдан емес, парасаттан туады.