«Бас - бақ, Ауыз - дарбаза, Сөз - самал.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал адамның басын бақшаға, ауызын сол бақтың дарбазасына, сөзді бақтан еситін самалға теңейді. Ой жиналатын бас — гүл мен жеміс өскен бақ іспетті; ауыз — сол бақтың қақпасы, ішіндегіні сыртқа шығаратын жол; сөз — бақтан соққан жұпар иісті жел. Демек адамның сөзі оның басындағы ойдың қандай екенін көрсетеді: бақ көркем болса, самалы да жанға жайлы болады. Бақ сөзінің бақыт мағынасы да ойға оралады: ақылды бас адамның өзі үшін де бақ.
Образдар мен теңеулер
Мақал үш қысқа теңеуден тұрып, бір тұтас суретке айналады: бақ, оның қақпасы және одан соққан жел. Бақ мұнда парсы тілінен енген, бақша, жеміс ағашы өскен бау мағынасында; бақыт мағынасындағы бақпен омоним. Дарбаза — үлкен қақпа, қала мен сарай есігі. Самал — салқын, жайлы жел, жаздың аптабында жан рахаты. Шығыс поэзиясында бақ пен самал жиі қатар жүреді: самал бақтың гүлінің иісін алып келеді. Мақал осы дәстүрлі бейнелерді адам денесіне көшіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды сөйлеу мәдениеті, ойлап сөйлеу туралы әңгімеде айтады: мұғалім оқушыларға, ата-ана балаларына сөздің ойдан туатынын түсіндіргенде. Шешен сөйлеген адамды мақтағанда да орынды. Интонациясы — ақыл, сүйсіну. Тұрмыстық ұрыс-керісте айту бөтен естіледі, бұл ойлы, сәл кітаби мақал. Мысалы, айтыстан кейін: «Бас — бақ, ауыз — дарбаза, сөз — самал деген осы, ақынның сөзінен самал есіп тұрды».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектепте әдебиет сабағында мұғалім тақтаға осы мақалды жазып, оқушыларға әр теңеуді жеке талдатады.
— Тойда тамаша тілек айтқан ақсақалдың сөзіне риза болған жастар, оның басы шынында бақ екен деп таңданады.
Aýyz - darbaza,
Sóz - samal.