Бас - бақ,
Ауыз - дарбаза,
Сөз - самал.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам басының ой мен парасатқа, ал ауыздың сол ойды сыртқа шығаратын қақпаға ұқсайтынын білдіреді. Яғни адам ең алдымен не айтатынын ойланып, сөзін салмақтап сөйлеуі керек. Сөз жел сияқты: бір сәтте еседі, бір сәтте басылады, бірақ әсері ұзақ сақталуы мүмкін. Сондықтан орынсыз айтылған сөз ренжітуі, ал дұрыс айтылған сөз жұбату, демеу болуы ықтимал.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "бас" — ақыл, сана, байып; "бақ" — ішкі ырыс пен тыныштықтың мекені. "Ауыз" — ойдың сыртқа шығатын дарбазасы, яғни сөзді өткізетін шекара. "Сөз" бен "самал" теңеуі сөздің жеңіл келгенімен, адам көңіліне нәзік әсер ететінін аңғартады. Самал кейде жан сергітсе, кейде салқын тиеді; дәл сол сияқты сөз де жүрекке жылылық бере алады немесе жара салуы мүмкін.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе әлеуметтік желіде, чатта, жұмыста сөйлескенде өте орынды. Асығыс жазылған бір пікір үлкен түсінбеушілікке әкелуі мүмкін. Мысалы, қызметкер ашумен әріптесіне дөрекі хабарлама жіберсе, кейін қарым-қатынас бұзылады. Ал ойланып, сыпайы сөйлесе, мәселе де оңай шешіледі. Сондықтан бұл мақал сөз мәдениетін, сабыр мен жауапкершілікті үйретеді.
Aýyz - darbaza,
Sóz - samal.