«Бақ адасса, батпаққа қонады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адасқан бақ батпаққа барып қонады. Мақал бақыттың кейде лайықсыз жерге, оны бағалай алмайтын, ұстай алмайтын адамға тап болатынын айтады. Таза, биік жерге қонуға тиіс құс жолынан адасып, лайға қонса, қанаты былғанады. Сол сияқты жолы болған надан не арсыз адам өз бағын бүлдіріп, айналасына пайда келтірмейді. Мақал бір жағынан бақтың соқырлығына таңданады, екінші жағынан лайықсыз адамға келген бақтың ұзаққа бармайтынын меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — бақты құс ретінде көрсететін көне ұғым: бақ басқа «қонады», «ұшады», «таяды». Мұнда құс адасып, батпаққа қонады. Батпақ — лай, саз, аяқ батып кететін жер; ол кірдің, тұрақсыздықтың бейнесі. Құс үшін батпаққа қону қауіпті: қанаты ауырлап, қайта ұша алмай қалуы мүмкін. «Бақ» пен «батпақ» сөздерінің дыбыстық үндестігі мақалды құлаққа жатық етеді. Адасу етістігі бақтың да қателесетінін, оның ақылмен емес, кездейсоқ таңдайтынын білдіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Лайықсыз адамның кенет жолы болғанына таңданғанда, кейде ренжіп айтылады; үні кекесін, сын. Мысалы, ісіне салақ, бірақ кездейсоқ жоғары лауазымға ілінген көршісі туралы ауыл адамдары: «Бақ адасса, батпаққа қонады», — дейді. Бұл ауыр сөз: оны адамның бетіне, әсіресе дәлелсіз айту қорлау болып естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ұтыстан үлкен ақша ұтып алып, бір жылда шашып тастаған жігітті әңгімелеп отырған қарттар мақалды айтты.
— Жаттығуға келмейтін ойыншы кездейсоқ гол соғып, мақтанып жүргенде, командалас достары күліп мақалды айтты.