Жетелеген ат аңға жарамайды.
«Жетелеген ат аңға жарамайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аң аулауға мініс аты керек: шабысы жылдам, ырыққа көнгіш, қуғында өзі ұмтылатын ат. Тізгінінен сүйреп, жетектеп әзер жүргізетін ат аңның соңына түсіп, қашқан түлкіні қуып жете алмайды. Мақал осы тәжірибеден адам мінезіне ауысады: әр қадамын біреу айтып, сүйреп жүргізетін, өз ынтасы жоқ адам батылдық пен тапқырлық керек іске жарамайды. Күштеп істеткен жұмыстан өнім аз деген ой да бар.
Образдар мен теңеулер
Ертеде бүркітпен, тазымен түлкі, қоян, қасқыр аулау ердің өнері саналған. Аңшы аты ширақ әрі шыдамды болуы тиіс: ойлы-қырлы жерде иесінің ишаратымен бұрылып, қуғыннан қалмайды. «Жетелеу» — аттың тізгінінен, шылбырынан ұстап, соңыңнан ертіп жүру. Жетектегі ат не жүк артылған қосалқы ат, не мінуге әлі жарамаған, не ерінген ат болады. Мақал «жетелеген» мен «аң» сөздерін қатар қойып, біреуге тәуелді күй мен ерік керек іс арасындағы алшақтықты көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды енжар, біреу айтпаса қимылдамайтын адамға ескерту ретінде айтады. Кейде ұстаз бен ата-ананың өзіне де ескерту: баланың бәрін өзің істеп берсең, ол өз бетінше ештеңе тындыра алмайды. Үні сабырлы ақыл не жеңіл кекесін. Мысалы: «Үй тапсырмасын әкесі орындап береді. Жетелеген ат аңға жарамайды ғой». Науқас, әлсіз адамға айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Шаруа қожалығында ұлы әкесі айтпаса малды суаруға шықпайды; атасы оны бір апта жайлауға жалғыз жіберуді ұсынады.
— Футбол үйірмесінде бапкер ойыншыларға әр қимылды айқайлап айтудан бас тартып, алаңда өздері шешім қабылдауын талап етеді.
— Ас үйде жас келін енесінің нұсқауынсыз ештеңе пісіре алмайды; көрші апа оған өзі тәуекел етіп көруге кеңес береді.