Арық сөйлеп, семіз шық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға сөзді аз, бірақ ойлы айту керек екенін меңзейді. Тура мағынасында «арық сөйлеп» дегені — көп созбай, қысқа сөйлеу; «семіз шық» — сөздің мәнді, салмақты, нәтижелі болуы. Астарлы мағынасы: артық сөз, бос мақтан, орынсыз әңгіме адамды абыройдан түсіреді, ал ықшам, нақты, дәл сөйлеу тыңдаушыға әсерлі болады. Яғни, ойыңды жинақы жеткізсең, сөзің де құнды, беделің де жоғары болады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «арық» пен «семіз» сөздері адамның сөйлеу мәнерін бейнелейтін образ ретінде алынған. «Арық» — жұтаң, қысқа, шағын деген ұғымды білдірсе, «семіз» — бай, нәрлі, салмақты деген мағынаны береді. Халық сөздің көлемін емес, мазмұнын бағалайды: аз сөздің ішінде көп ой жатса, ол «семіз» сөз саналады. Бұл теңеу тілдің сәнін емес, салмағын қадірлеуге үйретеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе жұмыс жиналысында, сабақта, әлеуметтік желідегі жазбада өте орынды. Мысалы, бір адам ұзақ баяндап, негізгі ойын айта алмаса, тәжірибелі кісі оған: «Арық сөйлеп, семіз шық» деп, қысқа әрі нақты сөйлеуге кеңес береді. Бұл — уақытты үнемдеп, ойды дәл жеткізудің жолы.