Арсыз болса, қыз жаман,
Ақылсыз болса, ұл жаман.
Aqylsyz bolsa, ul jaman.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұл мен қыздың жақсы-жамандығы тек жынысына емес, мінезі мен тәрбиесіне байланысты екенін айтады. Қыз үшін ең үлкен мін — арсыздық, яғни ұяттан, инабаттан, әдептен безу. Ұл үшін ең үлкен кемшілік — ақылсыздық, яғни ойсыз, жауапсыз, жөнсіз қылыққа салыну. Астарлы мағынасы — адамды көркем ететін нәрсе сыртқы бейне емес, ішкі тәрбие, ақыл, ұят және жауапкершілік.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «қыз жаман» және «ұл жаман» деген тіркестер тура бір адамды кемсіту үшін емес, тәрбиелік өлшемді көрсетеді. «Арсыз» сөзі қызға қатысты ұят пен ибаның жоғын білдірсе, «ақылсыз» сөзі ұлға қатысты ойсыздық пен надандықты меңзейді. Қазақ танымында қыздың көркі — ұяты мен инабаты, ал ұлдың көркі — ақылы мен ісі.
Қазіргі өмірде
Бүгін де бұл мақал жастарды тәрбиелеуде мәнін жойған жоқ. Әлеуметтік желіде орынсыз сөз айтып, әдеп сақтамайтын қыз да, ойланып сөйлемейтін, жауапкершіліксіз қылық жасайтын ұл да осы мақалдың ескертуіне сай келеді. Мысалы, оқу мен жұмыста тәртіпсіз, уәдесінде тұрмайтын жігітті жұрт «ақылсыздық көрсетіп жүр» деп сынайды.