Ақылсыз адам айқайлай,
Жан-жағын жайпай келеді.
Ақылды адам жай-жай,
Жан-жағын байқай келеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ақыл мен орынсыз асығыстықтың айырмасын көрсетеді. Ақылсыз адам өз ісін ойламай, даурығып, айқайлап, айналасына зиян келтіріп, тәртіпсіз қимылдайды. Ал ақылды адам сабыр сақтап, асықпай әрекет етеді, алдымен жағдайды байқап, содан кейін дұрыс шешім қабылдайды. Яғни, өмірде жеңіс пен абыройға жеткізетін нәрсе — сабыр, байып және ойлап сөйлеу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «айқайлай» сөзі — дөрекілік, ашушаңдық, өзін тежей алмау белгісі. «Жан-жағын жайпай келеді» — айналасына абайсыз тиіп, тәртіпсіз қылық жасайтын адамды бейнелейді. Ал «жай-жай» тіркесі тыныштық пен салмақтылықты аңғартады. «Жан-жағын байқай келеді» дегені ақылды адамның әр қадамын аңдап басып, жағдайды ескеріп отыратынын білдіреді. Сөйтіп, мақал қимыл-қозғалыс арқылы мінезді салыстырады.
Қазіргі өмірде
Бұл сөзді мектепте, жұмыста не отбасында қолдануға болады. Мысалы, топтық жобада бір адам ешкімді тыңдамай, өз ойын айқайлап тықпалауса, ол істі шатастыруы мүмкін. Ал сабырмен пікірін айтып, басқаларды да тыңдаған адам ортақ нәтижеге тезірек жетеді. Сондықтан мақал адамды ойланып әрекет етуге тәрбиелейді.
Jan-jaǵyn jaıpaı keledi.
Aqyldy adam jaı-jaı,
Jan-jaǵyn baıqaı keledi.