Ақыл - сөзде, мерей - көзде.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ішкі болмысы сыртқы әрекеттен де, айтқан сөзінен де көрінетінін аңғартады. Ақылды адам ойын орнықты, дәлелді сөзбен жеткізеді; ал адамның беделі, абыройы, көңіл күйі, шынайы ниеті көз жанарынан, жүзінен байқалады. Яғни сөз – ойдың өлшемі, ал көз – жүректегі сырдың айнасы. Мұнда ақыл мен мерейдің бір-бірімен тығыз байланысы көрсетілген.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «сөз» ақылдың сыртқа шыққан көрінісі ретінде алынған. Ал «көз» тек көру мүшесі емес, адамның ішкі әлемін білдіретін образ. Қазақ танымында көзден ұят та, қуаныш та, сенім де байқалады. Сондықтан «мерей» сөзінің көзбен байланыстырылуы адамның абыройы мен рухани қалпы жүзінен танылатынын меңзейді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды сөйлеген сөзің мен ішкі ниетің сәйкес болу керек деген мағынада қолдануға болады. Мысалы, жұмыс орнында бір адам аз сөйлеп, бірақ әр сөзін ойланып айтып, ісімен дәлелдеп жүрсе, жұрт оны ақылды, салмақты адам деп қабылдайды. Сол сияқты адамның шын ниеті мен беделі де оның көзқарасынан, жүзіндегі шынайылықтан сезіледі.