«Адамға тойымшылық керек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Тойымшылық» — тоя білу, жеткенін сезу, тоқтай білу. Тамақтың өзінде де адам тойғанын білмесе, артық жеп, ауырады. Мақалдың ойы астан кеңірек: байлыққа, атаққа, мансапқа, ойын-сауыққа да шек бар. Тағы да, тағы да деп тоймайтын кісінің көңілі ешқашан жай таппайды, ашкөздік оны да, айналасын да әуре қылады. Барын бағалап, жеткеніне тоқтай білу — ақылдылық пен қанағаттың белгісі.
Образдар мен теңеулер
«Тойымшылық» — «тою» етістігінен шыққан сөз: тойым — тоюдың шегі, «тойымсыз» — тоймайтын, ашкөз. Қазақ дастархан басында артық жемеуді, асқа сақ қарауды әдеп санаған. Ауыр қыста, жұтта аз ғана азыққа қанағат ету тіршіліктің шарты болған. Мақал осы тамақ бейнесін алып, адамның жалпы тәбетіне — дүниеге, атаққа деген құштарлығына көшіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ашкөздік танытқан, бар нәрсеге көңілі толмай, тағы қосқысы келген адамға ескерту ретінде айтады. Кейде балаға тәттіні шектеу үшін де қолданады. Үні — ақыл, сәл ескерту. Мысалы, қолға алған бір ісіне тағы бірнешеуін қосқысы келген ұлына әкесі: «Жетер, балам, адамға тойымшылық керек», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда бір жігіт табақтағы етті жалғыз өзі түгесіп жатыр. Қасындағы ақсақал жымиып, осы мақалды еске салады.
— Базарда саудагер бағаны тағы көтергісі келеді. Әйелі табыстың жеткенін, сатып алушыны қашырмау керегін айтады.
— Ұлы ойын приставкасынан тұрмай отыр. Анасы оны шақырып, кез келген қызыққа шек болуы керек деп түсіндіреді.