Хайуанаттар әлемі туралы 384
Хайуанаттар әлемі туралы қазақ мақал-мәтелдері: жануар мінезі арқылы өмірлік өнеге мен тәрбие айтатын даналық сөздер.
Күнде бір мақал
«Хайуанаттар әлемі туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
384
Мақал-мәтел
126.8K
Қаралым
330
Орташа
Сұрыптау:
Қасқыр жүйрік - жылыс жоқ,
Түлкі жүйрік - дыбыс жоқ,
Қоян жүйрік - тыныш жоқ.
Түлкі жүйрік - дыбыс жоқ,
Қоян жүйрік - тыныш жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қасқыр, түлкі, қоян сияқты аңдардың өзіне тән қимылы мен мінезін…
Ит жүйрігін түлкі сүймес.
Негізгі мағынасы Ит жүйрігін түлкі сүймес деген мақалдың тура мағынасы — түлкі өзіне қауіпті, қуғыншы итті жақсы…
Құнанын Құдайындай,
Тайын Тәңіріндей көреді.
Тайын Тәңіріндей көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өз малына шамадан тыс байланып, оны аса қымбат, тіпті киелі көретін адамды меңзейді. Тура…
Бұйдалаған нар тайлақтай,
Жетелеген тазы мойнақтай.
Жетелеген тазы мойнақтай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жүкке, иелікке үйретілмеген нар тайлақтың бұйдаға көнбей, ал жетектелген…
Бетегесі шоңқайған қояндай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреудің түрі, қалпы немесе жүріс-тұрысы қоянға ұқсап, шошаңдап, именшектеп, сенімсіз…
Қанден иттің қартайғаны білінбес.
Негізгі мағынасы Қанден иттің қартайғаны білінбес деген мақал сырттай әлсіз, шағын не көзге көп түсе бермейтін нәрсенің…
Құлынның түрі құлпырып,
Түгі сынбас жауынға.
Түгі сынбас жауынға.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жас құлынның сыртқы көркі мен саулығын суреттейді. Тура мағынасында, құлынның жүні жылтырап…
Керқұланның қадірін ойда, қырда қақ білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — Керқұлан сияқты жүйрік, бағалы аттың шын қадірі оны мінгенде де…
Тұлпардың оттауы бір болса да, жусауы басқа.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, тұлпар бір жерде оттаса да, су ішсе де, жусауы — күтімі мен…
Тістейтін жылқы тісін көрсетпейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай жуас, сабырлы көрінгеннің бәрі бірдей әлсіз емес екенін білдіреді. Тура мағынасында…
Құлан қырда, құндыз суда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр жануардың өзіне лайық мекені болатынын білдіреді. Құлан қырда, кең далада еркін жүреді…
Бұлбұлға бау жақсы,
Кекілікке тау жақсы.
Кекілікке тау жақсы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр жан-жануардың, әр жаратылыстың өзіне лайық ортасы болатынын білдіреді. Бұлбұлға гүлді…
Келеге түспеген бура керенау.
Негізгі мағынасы Келеге түспеген бура — үйірге қосылмай, көппен бірге жүрмеген, ырыққа көнбеген бура. Мұндай бураның…
Бөлтірігін алма шуланның,
Шұрқан салар қораңа.
Шұрқан салар қораңа.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қасқырдың бөлтірігі өссе, ол өз тегіне тартып, қораға шапқыншылық жасауы…
Екі жылда бір туған,
Түйенікі не талтаң?
Түйенікі не талтаң?
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда түйенің өте сирек төлдейтінін айтып тұр. Түйе екі жылда бір боталайды…
Түйе жаман, тоқтамайды,
Өзімнің арбам жақсы, оттамайды.
Өзімнің арбам жақсы, оттамайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйе жаман болса, арба ілгері жүрмей, жолда көп бөгеледі; ал өз арбасын…
Түлкінің түсіне тауық кіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ойы мен тілегі оның табиғатына, әдетіне, не нәрсемен көп айналысатынына байланысты…
Болатын өгіз бұзауынан белгілі.
Негізгі мағынасы «Болатын өгіз бұзауынан белгілі» деген мақал адамның, істің не құбылыстың келешектегі бағыты бастапқы…
Балықшының аты шөлден өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: балықшының аты суға емес, шөлге тап болып, сусыздықтан өледі. Астарлы…
Қаралығы күйедей,
Қараулығы түйедей.
Қараулығы түйедей.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы түрі мен ішкі күйі бірдей емес адамды мысқылдап айтады. «Қаралығы күйедей» дегені…
Атан кетсе, тайлақ бар,
Шомы жерде қалған жоқ.
Шомы жерде қалған жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: атан кетсе де, оның орнына тайлақ бар, яғни үйірде, тіршілікте бір нәрсе…
Бесті атанның күні күркірейді.
Негізгі мағынасы «Бесті атанның күні күркірейді» деген мақалдың тура мағынасы — жасы жетіп, күші толысқан бесті атанның…
Кенді жерде жылан бар,
Шөлді жерде қыран бар.
Шөлді жерде қыран бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: кенді, бай өңірде жылан кездеседі, ал шөлді жерде қыран ұшады. Астарлы…
Көшсе, мал семіреді,
Көшпесе, қатын семіреді.
Көшпесе, қатын семіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малды жайылымы шүйгін, шөбі мол жерге көшірсе, ол тез семіреді; ал…
Жылан жалбыздан қашар.
Негізгі мағынасы Жылан жалбыздың иісіне жоламайды, одан қашады. Мақалдың тура мағынасы да осы: жыланға ұнамайтын…
Бесті бура күнде күркірейді.
Негізгі мағынасы «Бесті бура күнде күркірейді» деген мақал мінезі ауыр, айбатты адам не мал үнемі үстем, долы көрініп…
Түйе тайғақ келеді,
Табанынан мөр кетсе.
Кәрі тайғақ келеді,
Екі көзден нұр кетсе.
Табанынан мөр кетсе.
Кәрі тайғақ келеді,
Екі көзден нұр кетсе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның да, малдың да әлсіреп, әлді күнінен айрылатын шағын салыстырып айтады. Түйе тайғақ…
Қой мен түйе - байлыққа, жылқы - сәндікке.
Негізгі мағынасы Бұл мақал малдың әрқайсысының өз орны бар екенін білдіреді. Қой мен түйе ең алдымен тұрмыстық пайдасы…
Аңшының өлімі ауда,
Сушының өлімі суда.
Сушының өлімі суда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр адамның өз кәсібіне, жүрген жолына сай тағдыры болатынын аңғартады. Тура мағынасында аңшы…
Кереге басы - кержусан,
Жесе малға жұғымды.
Жесе малға жұғымды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — керегенің басына кержусан ілінеді, ал кержусанның иісі мен қасиеті малға…
Аңшы қанша айла білсе,
Аң сонша жол білер.
Аң сонша жол білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: аңшы қанша айла-тәсіл қолданса, аң да сонша қашу, тығылу, сақтану жолдарын…
Ешкі сойғанның екі амалы бар:
Мүйізі- пұшпағына сап,
Терісі - бұтына қап.
Мүйізі- пұшпағына сап,
Терісі - бұтына қап.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ешкіні сойғанда оның мүйізін пұшпаққа, терісін бұтына қаптап пайдалану…
Түйенің сүйген шөбі - жантақ.
Тиіннің сүйген асы - жаңғақ.
Тиіннің сүйген асы - жаңғақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр тіршіліктің өз несібесі, өзіне лайық азығы болатынын білдіреді. Түйе үшін жантақ — әрі…
Толмасқа құйма, тоймасқа берме.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға орынсыз жұмсаудың, еңбегі мен қадірін білмейтін жанға бере салудың пайдасыз екенін…
Түйе жайылса, шөлге қарай шығады,
Жатарда сорға қарай.
Жатарда сорға қарай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің табиғи мінезін мысал етіп, әр нәрсенің өз болмысына сай әрекет ететінін білдіреді…
Қоңыраулы түйе жоғалмас.
Негізгі мағынасы Қоңыраулы түйе жоғалмас деген мақалдың тура мағынасы — мойнына қоңырау тағылған түйе көзге бірден…
Түйе торы болмас,
Сиыр шабдар болмас.
Сиыр шабдар болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйе ешқашан торы түске, сиыр шабдар түске енбейді. Астарлы мағынасы — әр…
Құс қарайды құрымға,
Ит қарайды жұрымға.
Ит қарайды жұрымға.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — құс ұя салатын, паналайтын құрым сияқты орынға қарайды, ал ит иесінің…
Басы қисайған түйе мал болмайды.
Негізгі мағынасы Басы қисайған түйе мал болмайды деген мақалдың тура мағынасы — басы қисық, дене бітімі дұрыс емес түйе…
Ешкі бақсаң, түбіті көп, мүйізі пышаққа сап.
Негізгі мағынасы Ешкі бақсаң, одан тек сүт не ет қана емес, қосымша пайда да табуға болады деген ой айтылады. Ешкінің…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді.
Негізгі мағынасы Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді деген мақал үйге кірген кішкентай да, зиянсыз жәндікті жақсылықтың…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың мәні — аттың да, ердің де шын қабілеті сынақ үстінде ғана көрінеді. Тек қарап тұрып…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
«Хайуанаттар әлемі туралы» мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен табиғатқа жақын дүниетанымынан туған нақыл сөздер. Бұл топта жылқы, түйе, қой, қасқыр, түлкі, ит, бүркіт секілді жануарлар бейнесі арқылы адам мінезі, қоғамдағы қатынас, еңбек пен ерлік, сақтық пен айла сияқты ұғымдар астарлы түрде жеткізіледі.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.