Жігіт көзімен қыз таңда
«Жігіт көзімен қыз таңда» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қызды жігіттің көзімен таңда — келін іздегенде ата-ана не туыстар тек өз есебімен емес, болашақ күйеудің көзімен де қарасын, өйткені онымен бірге өмір сүретін — жігіттің өзі. Мақал жар таңдауда жігіттің өз қалауы мен көңілінің маңызын айтады: көңілі қаламаған қызды жігітке таңып қою жақсылыққа апармайды. Екінші түсінікте мақал жігіттің өзіне берілген кеңес ретінде оқылады: қызды өз көзіңмен көріп, өз ақылыңмен таңда, сыбысқа сенбе.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «көз» — жай көру емес, талғам, бағалау; «көзі түсу», «көзге қону» дегендегідей таңдау. Дәстүрлі қазақ отбасында келінді көбіне үлкендер таңдап, құда түсіп, шешімді ата-ана айтқан. Мақал осы тәртіптің ішінде жігіттің көзқарасына орын береді: үлкендердің тектілік, отбасы туралы есебі бар, ал жігіттің көзі қыздың өзіне, мінезі мен жүзіне қарайды. Қысқа, бұйрық райлы құрылым мақалды нақты ақылға айналдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ұлына келін іздеп жүрген ата-анаға немесе құдалыққа араласқан туыстарға айтады: «баланың өзі не дейді, соған қараңдар». Жігіттің өзіне «өз көзіңмен көр» деген кеңес ретінде де айтылады. Интонациясы — ақыл, кейде жеңіл әзіл. Қыз таңдауды зат таңдағандай етіп сипаттау үшін айту орынсыз. Мысалы, әже келініне: «Ұлыңның өзінен сұра, жігіт көзімен қыз таңда».
Қолданылу жағдаяттары
— Ұлына туыстарының қызын айттырмақ болған анаға көрші апай: «Баланың көңілі қайда, соны біл» деп осы мақалды айтады.
— Нағашы ағасы жиеніне: «Біреудің мақтауына сенбе, тойда өз көзіңмен көр, жігіт көзімен қыз таңда» деп кеңес береді.