Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі отты, қайратты адам бол деген ой айтады. Мұндағы тура мағынада «шоқ» — лапылдаған оттың қызуы, ал астарлы мағынада — жігер, намыс, қайрат, белсенділік. Яғни адам ортада бос жүрмей, бір іске жарап, сөзі мен ісі сәйкес болуы керек. Ал «жоқ бол» деуі — егер сондай қасиетің болмаса, елге салмақ салмай, бос мақтаннан арылып, шындықты мойында деген қатал ескерту.
Образдар мен теңеулер
«Шоқ» — жылу беретін, жандыратын, жарық түсіретін күштің бейнесі. Бұл жігіттің ішкі қуаты, батылдығы мен табандылығын білдіреді. «Жоқ» — мәнсіздік, дәрменсіздік, пайдасыздықтың символы. Халық осылайша жас жігіттің болмысын от пен жоқтық арқылы қарама-қарсы қояды. Бұл теңеу адамды өз орнын табуға, өмірде із қалдыруға үндейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал оқуында, еңбегінде, кәсібінде алға ұмтылатын жастарға қатысты айтылады. Мысалы, жас маман өз ісіне салғырт қарамай, жауапкершілік алып, ұжымға пайдасын тигізсе, оны «шоқ жігіт» деуге болады. Ал тек уәде беріп, іс тындырмаса, бұл мақал соған сын ретінде қолданылады.
Shoq bolmasań, joq bol.