«Жиен мыңнан, күйеу жүзден үлкен.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нағашы жұрттың ортасында жиеннің, қайын жұрттың ортасында күйеудің сыйы ерекше. Мақалдағы «үлкен» жасқа емес, құрметке қатысты: жиен жас болса да, нағашы үйінде мың адамнан жоғары қойылады, күйеу бала қайын жұртында жүз адамнан артық сый көреді. Бұл — қазақтың туыстық әдебі: қыздан туған ұрпақ пен қызды алған адамға ерекше ілтипат көрсету. Мақал осы дәстүрді түсіндіреді әрі сол құрметті сақтауға шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мақал сандарға құрылған: «мың» мен «жүз». Бұл сандар нақты есеп емес, асыра айту: жиеннің құрметі күйеудікінен де жоғары екенін салыстыру арқылы береді. Жиен мен күйеу — қазақ туыстығындағы екі «бөтен-жақын» адам: бірі қыздан туған, бірі қызды алған. Екеуі де басқа рудан, бірақ осы шаңыраққа ерекше жақын. «Үлкен» сөзінің мағынасы ауысып, жастың емес, абыройдың өлшеміне айналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жиенді не күйеу баланы төрге шығарып, құрмет көрсеткенде, не олардың сыйын түсіндіргенде айтылады. Реңкі — құрмет, кейде әзіл. Жиен не күйеудің бұл құрметті пайдаланып, үлкендерге әдепсіздік жасауын ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жиенім, жас болсаң да, төрге шық; жиен мыңнан, күйеу жүзден үлкен».
Қолданылу жағдаяттары
— Асқа келген он жасар жиенді нағашы атасы төрдегі ақсақалдардың қатарына отырғызды.
— Қайын жұртына алғаш келген күйеу баланың алдына бас тартылып, жеңгелері оны төрге отырғызды.