Жиен неге ел болмайды, малы болса;
Желке неге ас болмайды, майы болса.

Негізгі мағынасы

Малы болса, жиен неге ел болмасын, майы болса, желке неге ас болмасын деген сұрақ. Бұл — «Жиен ел болмас, желке ас болмас» деген мақалға берілген жауап сияқты. Ой мынау: адамның орнын оның шыққан тегі ғана емес, дәулеті мен қабілеті де шешеді. Жиеннің малы, байлығы болса, нағашы ауылында да ел болып, сыйлы адам ретінде тұра алады; желкенің де майы болса, ол да дәмді ас. Мақал біржақты үкімді жоққа шығарады: шартына қарай кез келген нәрсе өзгереді.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі риторикалық сұрақтан тұрады, әр сұрақ шартпен аяқталады: «малы болса», «майы болса». «Мал» мен «май» — бір буынды, бір дыбыспен ажырайтын сөздер, мақалға ойнақылық береді. Желкенің майлы болуы — малдың семіздігінің белгісі: семіз қойдың желкесі де майлы, дәмді. Алдыңғы мақалдың бейнелерін алып, оларды аударып қою — халық тілінің айтыскерлік тәсілі: бір мақалға екінші мақалмен жауап беру ауыз әдебиетіне тән.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреуді шыққан тегіне қарап кемсіткенде, оған қарсы уәж ретінде айтылады. Реңкі — дау, жауап, кейде мақтаныш. Байлықты ғана адамның өлшемі ету үшін асыра пайдалану орынсыз. Мысалы: «Жиен деп кемсітпеңдер, ол енді ауылдағы ең мықты шаруа; жиен неге ел болмайды, малы болса».

Қолданылу жағдаяттары

— Нағашы ауылында тұрып, шаруасын өркендеткен жиен ауыл ақсақалдарының кеңесіне шақырылды.
— Қонақасыда майлы желке тартылғанда, қонақ күліп, мақалдың екінші жартысын айтты.