Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: жеті атасы бойы би болған адам ел ісіне ерте араласып, жұрттың жағдайын ойлап өседі. Астарлы мағынасы: текті, тәрбиелі әулеттен шыққан, ел басқару өнерін көріп өскен адам ғана би болуға лайық. Ал би болуға қабілеті жоқ, бірақ соған ұмтылған адам елге пайда әкелмей, өзіне де, жұртқа да зиян тигізеді. Мұнда билік атақ үшін емес, ақыл, әділдік, парасат үшін берілетіні айтылған.
Образдар мен теңеулер
«Жеті атасы би болған» деген тіркес — ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан тәрбие мен тәжірибенің белгісі. «Жеті жұрттың қамын жер» — нағыз би тек өз руын емес, кең елдің мұң-мұқтажын ойлайтын тұлға екенін білдіреді. Ал «Құлақ-миын шағып жер» дегені — орынсыз би болған адамның елге тыныштық бермей, берекесін кетіретінін ащы мысқылмен көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бүгін бұл мақал басшылыққа, жауапкершілікке, білім мен қабілетке сай келетін адамды таңдаудың маңызын ескертеді. Мысалы, ұжымға жаңа жетекші сайлағанда, оның тек таныстықпен емес, әділдігі, тәжірибесі, адамдарды тыңдай білуі бағалануы керек. Сонда ғана іс алға басады.
Jeti jurttyń qamyn jer.
Bı bolmaǵan bı bolsa,
Qulaq-mıyn shaǵyp jer.