Жер зымыранса, дүние қараң.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жердің құты кетіп, тозып, берекесі бұзылса, соның әсері бүкіл тіршілікке тарайтынын білдіреді. Тура мағынасында жердің құнарсыздануы, жарамсыз күйге түсуі адам өмірін қиындатады. Астарлы мағынасы — елдің ырысы, шаруаның берекесі, өмірдің жайлылығы жермен тікелей байланысты; жер бүлінсе, күнкөріс те тарылып, жұрттың күйі кетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жер» — тек топырақ емес, тіршіліктің тірегі, ырыс пен несібенің бастауы. «Зымыранса» сөзі жердің тозып, қуаң тартып, құнарынан айырылуын бейнелейді. Ал «дүние қараң» дегені — адамның тұрмысы ауырлап, болашағы бұлыңғыр тартатынын көрсететін әсерлі теңеу. Яғни жердің жайы түзелмесе, өмірдің де нұры қайтады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал жерді күту, табиғатты қорғау, егіншілік пен экологиялық жауапкершілікті еске салады. Қазіргі заманда топырақ тозып, су азайса, ауыл шаруашылығы да әлсірейді, азық-түлік қымбаттайды. Мысалы, бір өңірде жерді шамадан тыс жыртып, тыңайтқышты орынсыз қолданса, бірнеше жылда өнім азайып, шаруаның табысы кемиді. Сонда бұл мақалдың мәні анық сезіледі: жердің жағдайы — елдің жағдайы.