Жау төнгенде батыл бол,
Дау төнгенде ақыл бол.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамды қиын сәтте сабыр сақтап, дұрыс қимылдауға үндейді. Бірінші жолдағы «жау төнгенде батыл бол» дегені — сырттан қауіп, қысым, не қатер төнсе, қорқып-үрікпей, қайрат таныт деген сөз. Ал «дау төнгенде ақыл бол» дегені — жанжал, келіспеушілік, сөз таласы кезінде ашуға ермей, оймен шешім табу керек дегенді білдіреді. Яғни қауіп алдында батылдық, ал тартыс алдында ақыл қажет.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жау» — тек нақты дұшпан емес, өмірдегі кез келген қатердің белгісі. «Дау» — адамдар арасындағы келіспеушілік, түсінбеушілік. «Төнгенде» сөзі қауіптің кенеттен, жақыннан келгенін аңғартады. Мақал батылдық пен ақылды қарама-қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын қасиет ретінде көрсетеді: жауға қарсы қайсарлық керек, дауға қарсы парасат керек.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал жұмыс орнындағы жанжалға, отбасылық кикілжіңге немесе қоғамдағы қысымға қатысты айтылады. Мысалы, екі әріптес сөзге келіп қалса, бір адам ашуланып ұрыспай, сабырмен мәселені түсіндірсе, «дау төнгенде ақыл бол» дегеннің шынайы үлгісі болады. Ал қауіпті жағдайда тез шешім қабылдап, тайсалмай әрекет ету керек екенін де осы мақал еске салады.
Daý tóngende aqyl bol.