Жақсы адам байқап сөйлер,
Жаман адам шайқап сөйлер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Жақсы адам сөзін ойланып, салмақтап айтады. Ол біреудің көңіліне тимеуді, шындықты орнымен жеткізуді біледі. Ал жаман адам асығыс сөйлеп, көпіріп, орынсыз сөз айтады; мұндай сөз көбіне дау туғызып, өкінішке қалдырады. Мақалдың астарында адамның мінезі оның сөзі арқылы көрінетіні айтылған: ақылды, тәрбиелі жан сөзге сақ болса, тәрбиесіз адам сөзін тежей алмайды.
Образдар мен теңеулер
«Байқап сөйлеу» — сөзді өлшеп, абайлап айту, жағдайды ескеріп барып пікір білдіру деген ұғым. «Шайқап сөйлеу» — судай сапырылысып, артық-кемі жоқ, ретсіз, бос сөз айту бейнесі. Мұндағы қарсы қою тәсілі жақсы мен жаманды айқын салыстырады: бірінде байып пен сабыр бар, екіншісінде даурықпа мен жеңілтектік бар.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өте өзекті. Әсіресе әлеуметтік желіде, жұмыста немесе отбасылық әңгімеде ойланбай айтылған сөз үлкен ренішке себеп болуы мүмкін. Мысалы, адам чатта ашумен біреуді кінәлап жазса, кейін сол сөзі үшін кешірім сұрауына тура келеді. Сондықтан алдымен ойланып, сосын сөйлеу — мәдениеттілік пен парасаттың белгісі.
Jaman adam shaıqap sóıler.