Тырнадан бастық қойсаң,
Басыңнан қиқу кетпес.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал шын мәнінде басшылыққа лайық емес адамды жетекші етсең, одан тыныштық емес, әурешілік көп болады дегенді білдіреді. Тура мағынасында тырна – дауысы қатты, мазасыз құс. Ал астарлы мағынасында «тырна» бейнесі ақылы, тәжірибесі, беделі жоқ, тек даурықпаға салынатын адамды меңзейді. Мұндай адам бастық болса, елдің берекесі кетіп, жұрттың басынан «қиқу» үзілмейді, яғни тыныштық болмайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тырна» – мазасыздықтың, даңғазалықтың символы. Ал «қиқу» – құстың шаңқылдаған үні ғана емес, көп сөз, бос айқай, басы артық бұйрық пен мазасыз тірліктің бейнесі. «Басыңнан қиқу кетпес» деуі басшылық дұрыс болмаса, төмендегі жұрттың күні шу мен күйбеңге айналатынын аңғартады. Мақал адамды орынға сай қоюдың маңызын ескертеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды ұжымда не отбасында жауапкершілігі жоқ, сабырсыз адамға тапсырма берілгенде қолдануға болады. Мысалы, кеңседе істі ұйымдастыра алмайтын, тек қатты сөйлеп, бәрін дүрліктіретін адам бөлім басшысы болса, қызметкерлердің жұмысы алға баспайды. Сонда жұрт: «Тырнадан бастық қойсаң, басыңнан қиқу кетпес» деп айтады.
Basyńnan qıqý ketpes.