Тымырсық болса, ер оңбас,
Тоңға жатса, мал оңбас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ауа тымырсық, қапырық болса, адамға да, малға да жайсыз; ал тоңның, яғни суық пен ылғалдың үстіне жатса, малдың күйі кетеді. Астарлы мағынасы: кез келген тірі жанға қолайлы орта, таза ауа, дұрыс күтім керек. Ер адам да, мал да жайсыз жағдайда өсіп-өнбейді, еңсесі түседі, берекесі қашады. Демек, өмірде орта мен жағдайдың ықпалы зор.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тымырсық» — тек қапырық ауа емес, тіршілікке ауыр, тұншыққан халдің бейнесі. «Ер» сөзі азаматтың, адамның жалпы қалпын білдіреді. «Тоң» — суық жер, қолайсыз қоныс, күтімсіздік белгісі. «Мал» арқылы қазақ тұрмыстағы ең қымбат байлықты алып, оның да жағдайға тәуелді екенін көрсетеді. Яғни адам мен малды қатар айту арқылы мақал тіршіліктің ортақ заңын ұқтырады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті: үйдің іші ауа кірмей тар болса, адамда да шаршау, ашулану көбейеді; ал күтімсіз ортада жұмыс та өнімсіз болады. Мысалы, қой қорасы желдетілмей, ылғал болып тұрса, малдың күйі төмендеп, ауруға шалдығуы мүмкін. Сол сияқты жұмыс орнында да таза, ыңғайлы орта болса, адам жақсы еңбек етеді.
Tońǵa jatsa, mal ońbas.