Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал әділдік пен адалдықты жоғары қояды. Тура би — туысына, досына, өз мүддесіне қарамай, ақиқатты айтатын адам. Ал туғанды ғана жақтап, әділ шешімнен тайған би елге жөн көрсете алмайды, мұндайда оның бойындағы иман, яғни ар-ождан, әділет сезімі әлсірегені меңзеледі. Тура мағынасы билік айтқан адамға қатысты айтылғанымен, астарында әр адамға ортақ талап бар: шындықты танып, жақындыққа бола әділдіктен безбеу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «би» — ел ішіндегі төрелік айтатын, дау шешетін әділ адам. «Туған» сөзі жақындықты, туысқандықты білдіреді. Халық би бейнесі арқылы екі мінезді салыстырады: біреуі — парасат, таразы, шындық; екіншісі — тамыр-таныстыққа, іш тартуға бейімдік. «Иман» сөзі бұл жерде діндік мәннен бөлек, адамдық ұят, әділет, ішкі тазалық мағынасында қолданылған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды қызметте, сотта, мектепте, жұмыста әділ шешім қабылдауға байланысты қолдануға болады. Мысалы, мұғалім өз туысының баласына емес, барлық оқушыға бірдей талап қойса, оны осы мақалмен бағалауға болады: шынайы әділдік — жақынға емес, ақиқатқа қызмет ету.
Týǵandy bıde ıman joq.