Түйесін қу бас десең - иесіне тиеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: түйені жамандасаң, оның иесі намыстанады, ренжиді. Астарлы мағынасы — біреудің малына, затына, еңбегіне не жақынына тіл тигізу сол адамның өзіне тікелей тиіп, көңілін жаралайды. Қазақ танымында мал да, оны баққан адам да бір-бірінен бөлек қаралмайды. Сондықтан өзгенің дүниесін кемсіту, менсінбеу — әдепсіздік белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «түйе» — жай ғана төрт түлік емес, көшпелі өмірдегі қадірлі, бағалы малдың символы. «Қу бас» деген сөз — жалаң, сұрықсыз, қадірсіз деген келемеж реңк береді. Ал «иесі» — сол малдың иесі ғана емес, оның абыройы мен намысы. Яғни мақал мал арқылы адамның ар-намысын, қадір-қасиетін бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Бүгін бұл мақал біреудің сүйікті ісін, кәсібін, отбасын немесе еңбегін орынсыз сынамауға шақырады. Мысалы, досыңның таңдаған мамандығын келемеждесең, ол өзін емес, өз қадірін кемсіткенмен бірдей қабылдайды. Сондықтан ойды да, сөзді де абайлап айту қажет.