Тіріде үйің, өлгенде көрің кең болсын.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға тіршілікте де, өмірден өткен соң да орны кең, жағдайы жақсы болсын деген тілек мәнінде айтылады. Тура мағынасы — адамның үйі кең, көрі кең болсын деген сөз. Астарлы мағынасы — пенденің тіршілігі жайлы, тұрмысы берекелі, өмірі тыныш болсын; ал қайтыс болғанда жатқан орны да тарлық көрмесін, жұрттың құрметі мен ниеті түзу болсын деген ишара. Мұнда өмірдің де, ақыреттің де қадірі қатар айтылған.
Образдар мен теңеулер
«Үй» — тіршіліктің, отбасылық береке мен жайлы өмірдің белгісі. «Көр» — адамның соңғы мекені, яғни өлімнен кейінгі тыныштықтың бейнесі. Кеңдік сөзі мұнда тек көлемді емес, молшылықты, еркіндікті, қамсыздықты білдіреді. Халық кең үйді бақ-дәулеттің, кең көрді өмірдің өткінші екенін мойындаудың нышаны ретінде қолданған.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне шын жүректен айтылған бата, тілек ретінде қолданылады. Мысалы, біреу жаңа үй салып, қоныс той жасаса, үлкендер: «Тіріде үйің, өлгенде көрің кең болсын» деп ақ жол тілейді. Бұл — адамның тұрмысы түзелсін, ғұмыры берекелі болсын деген ізгі ниет.