Шытыр жеген түйедей.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Шытыр жеген түйедей» деген мақал бір істің, сөздің не адамның күйінің сырттай ғана оғаш, қырсық, қыңыр болып көрінуін білдіреді. Тура мағынасында шытыр — түйе жейтін тікенек, қатты, ащы өсімдік. Оны жеген түйе қабағы түйіліп, түрі түнеріп, бір түрлі ашулы не жайсыз көрінеді. Астарлы мағынасында бұл тіркес қабағы қатулы, мінезі кереғар, қабағын ашпайтын адамға қатысты айтылады. Кейде бір нәрсеге наразы, көңілі толмай жүрген кісінің кейпін де бейнелейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы негізгі образ — түйе. Қазақ танымында түйе сабырлы, төзімді мал саналады. Ал «шытыр» — тікенді, жеуге қиын өсімдік. Осы екі бейне қосылып, адамның мінезіндегі жайсыздық пен қабақтың қатуын көз алдына әкеледі. Яғни сыртқы түрі арқылы ішкі көңіл күйі аңғарылады. Түйенің тікен жегендегі кейпі бірден көзге елестейтіндіктен, бұл тіркес мінезді дәл әрі ықшам сипаттайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл тіркесті көбіне ашулы, ренжіген не қабағы қатулы адамға қатысты қолданады. Мысалы, жұмыста бір қызметкер тапсырмаға көңілі толмай, бәріне жақтырмай қарап отырса, әріптесі: «Бүгін сен шытыр жеген түйедей болып тұрсың ғой» деуі мүмкін. Бұл сөз әзіл аралас айтылса да, адамның көңіл күйін дәл бейнелейді.