Пышақ болмас жетесіз,
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетесіз, яғни ақылы мен өнері таяз адамнан пышақ сияқты өткір, пайдалы нәрсе шықпайтынын меңзейді. Екінші жағынан, өз бетінше өсіп, ісі жүріп тұрған жігіттің тегін қайта-қайта сұраудың қажеті жоқ деген ой айтылады. Халық адамды шыққан тегіне ғана емес, мінезіне, ісіне, қабілетіне қарап бағалаған. Төрт жолдың астарында «адамды тануда оның тегі емес, өз болмысы мен еңбегі маңызды» деген өмірлік тұжырым жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы пышақ — өткірлік, іске жарамдылық, пайда әкелетін қасиеттің белгісі. Жетесіз сөзі — ойсыз, қабілетсіз, жөн білмейтін адамды білдіреді. Ал өзі болған жігіт — өз еңбегімен, өз ақылымен биікке шыққан, біреуге сүйенбей күн көре алған адам. «Тегін сұрау» тіркесі адамның жеке қасиетінен гөрі руын, шыққан жерін қазбалауды аңғартады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды бүгін де өз еңбегімен жетістікке жеткен адамды бағалау керек болғанда қолдануға болады. Мысалы, бір жас маман ауылдан шықса да, оқуын жақсы бітіріп, үлкен компанияда абыройлы қызмет атқарса, оның руын емес, еңбегін құрметтеген дұрыс. Мақал адамды ісімен тануға шақырады.
Ózi bolǵan jigittiń
Tegin surap ne etesiz?