Өзі қара болса да,
Бақ, дәулеті сай болса,
Жер жарады қаңқылы.

Негізгі мағынасы

Адам тегі жағынан қара, яғни төре не қожа емес, қарапайым халықтан шыққан болса да, бағы мен дәулеті жарасып тұрса, оның даңқы мен дауысы жер жарады. Мақал ескі қоғамдағы шындықты айтады: беделді тек ата-тек емес, байлық пен бақ та береді. Бақ пен мал бітіп, жолы ашылған кісінің сөзі өтімді болады, оның атын бәрі біледі, шуы алысқа естіледі. Мақалда сәл мысқыл да бар: қаңқыл — ақылды сөзден гөрі даңғаза дауыс, яғни байлық кейде құр айғайға да салмақ қосады.

Образдар мен теңеулер

Қара — бұрынғы қазақ қоғамында ақсүйек төрелер мен қожалардан бөлек, қарапайым халық: қара халық, қара шаруа. Сай болу — бір-біріне жарасу, толық жету. Қаңқыл — қаз бен аққудың қаңқылдаған қатты дауысы; адамға айтылғанда даңғаза сөз, шу, атақ. Жер жару — асыра сілтеу: даусы жерді жарып жібергендей зор естіледі. Мақал теңдік туралы емес, байлық пен бақтың ата-тектен де күшті екенін көрсететін бейнеге құрылған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал бүгін байлыққа немесе кездейсоқ табысқа жеткен соң, бұрын елеусіз болған адамның даңқы шыға бастағанын айту үшін қолданылады. Көбіне мысқыл аралас: бұрын үні шықпайтын еді, енді ақшасы бар деген ойда. Кейде, керісінше, қарапайым ортадан шығып, табысымен танылған адамға сүйсінумен айтылады. Біреудің тегін кемсіту үшін айту орынсыз. Мысалы, жаңа байыған кісінің тойы туралы: «Өзі қара болса да, бақ, дәулеті сай болса, жер жарады қаңқылы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда бұрын қойшы болған кісі фермер болып байығанда, жиындарда сөзі өтімді бола бастайды, ақсақалдар бұған таңдана қарайды.
— Той-думанда даусы бәрінен қатты шығатын жаңа байға қарап, көршілер жымиып осы мақалды еске алады.