Өзі болған жігіттің,
Түп атасын сұраған ит.
Көкорай шалғын тұрганда,
Қу тақырға қонған ит.

Негізгі мағынасы
Бұл мақал өзінше орныққан, өз еңбегімен, өз беделімен танылған адамды тегіне қарап кемсітуге болмайтынын білдіреді. «Өзі болған жігіт» — өз жолын тапқан, аты мен абыройын өзі жасаған азамат. Одан «түп атасын сұрау» — оның жеке қадірін мойындамай, тек шыққан тегін қазбалау, жөнсіз мін тағу. Астарлы мағынасы: адамды ата-тегіне емес, ісіне, мінезіне, парасатына қарап бағалау керек.

Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жігіт» — намысты, ісі бар, өз орнын тапқан адам бейнесі. Ал «ит» сөзі мұнда тура мағынада емес, мін таға сөйлейтін, қадірсіз, көреалмайтын адамды меңзейді. «Көкорай шалғын» — берекелі, құнарлы, құтты орта; «қу тақыр» — жұтаңдық, құлдырау, қадірсіздік белгісі. Яғни мол ырыстың үстінде жүргенде де шын құнын түсінбейтін, ештеңеден береке көрмейтін адам сыналады.

Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреудің жетістігін көре алмай, «әке-шешесі кім еді?», «руы қандай?» деп орынсыз кемсіткенде айтылады. Мысалы, жас маман өз еңбегімен биік қызметке көтерілсе, ал біреу оның табысын мойындамай тек тегін сөз етсе, осы мақал орынды қолданылады.