Мал басқа , қына тасқа бітеді.
«Мал басқа , қына тасқа бітеді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мал біреудің басына бітеді, қына тасқа бітеді: байлық тас бетінен өсіп шыққан қынадай кейбір адамға өзінен-өзі біткендей болады. Мақалдағы «бас» — адамның өзі, оның бағы, маңдайы. Халық байлықты көбіне тағдырдың, бақтың сыйы деп санаған: біреуге мал бітеді, біреуге бітпейді, бұған тек еңбек емес, несібе де әсер етеді. Қына жалаңаш тасқа жабысып өскендей, мал да қонған басынан оңайлықпен кетпейді. Кейбіреулер «басты» ақыл деп түсініп, байлық ақылды басқа бітеді деп те оқиды.
Образдар мен теңеулер
Қына — тастың, жартастың бетіне жабысып өсетін жасыл, сары, сұр дақтар; ол топырақсыз-ақ, қатты тастың өзінен шыққандай. Мақал малдың адамға бітуін осы ғажап құбылысқа теңейді: себебі көзге көрінбейді, бірақ бітті ме, кетпейді. «Біту» етістігі де маңызды: ол «өсіп шығу, пайда болу» мағынасын береді, «бақ бітті», «ырыс бітті» деген сияқты. «Мал басқа, қына тасқа» деп ұйқасқан қысқа жұп мақалды жаттауға жеңіл етеді. Мал — көшпелі қазақтың негізгі байлығы, сондықтан бұл жерде жалпы дәулеттің орнына тұр.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің кенеттен байығанына таңданып, не ауқатты адамның дәулетін түсіндіргенде айтады. Үні — бейтарап, кейде тағдырға мойынсұну, кейде аздап қызғаныш. Кедейлікті адамның өз кінәсі деп кесу үшін қолданса, мақалдың мағынасы бұрмаланады. Мысалы: «Ағасы қанша еңбектенсе де байымады, ал інісінің малы бір жылда екі еселенді. Мал басқа, қына тасқа бітеді деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Жаңа отау құрған жігіттің бір жылда сиыры егіз бұзаулап, қойлары да егіз қоздады. Қарт көрші мақалды айтып, ақ батасын берді.
— Базарда екі саудагер қатар отырды: бірінің тауары тез өтіп, екіншісінікі тұрып қалды. Ұтылған саудагер күрсініп, мақалды айтты.