Куәлі істі куә табар,
Куәсіз істі күмән табар,
Одан болмаса, иман табар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал әділдік пен шындықтың дәлелге сүйенетінін айтады. Егер істің куәсі болса, ақиқат тез табылады; ал куә болмаса, күдік пен күмән көбейеді. Ең соңғы таразы — адамның иманы, яғни ар-ұяты мен ішкі сенімі. Демек, кез келген дауда немесе күмәнді жағдайда шындықты анықтауда дәлел, ал дәлел жетпесе, адал ниет пен имандылық маңызды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «куә» — болған істің нақты айғағы, ал «күмән» — дәлелі жоқ сөздің көмескі күйі. «Иман» тек діни ұғым емес, ол адамдағы адалдық, жауапкершілік, шындықты сезіну қабілеті ретінде алынған. Мақал істі сыртқы дәлелмен де, ішкі армен де өлшеуді меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал сот істерінде, жұмыстағы дау-дамайда, тіпті әлеуметтік желідегі айтыста да өзекті. Мысалы, біреу біреуді орынсыз кінәласа, бейнежазба, хат, куәгер сияқты дәлел керек; дәлел болмаса, сөз күмән күйінде қалады. Ал ең дұрыс жол — шындықты бұрмаламай, адал болу.
Kýásiz isti kúmán tabar,
Odan bolmasa, ıman tabar.