Көкек айы - көк ішек.
«Көкек айы - көк ішек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көкек айы — көктемнің ортасы, сәуір. Бұл кезде қыстан қалған азық таусылған, сүт әлі мол емес, ел көктеп келе жатқан шөп пен сұйық көжеге қарап отырады. «Көк ішек» — аш, іші кепкен, тек көкпен, сумен күн көрген күйдің бейнесі. Мал да балауса көкке ұмтылады, бірақ жас шөп оны бірден тойдырмайды. Мақал көктемнің сырты әдемі болғанымен, ішке тарлық кезең екенін айтады; мамырдан кейін сүт молайып, ел ақ көже мен қымызға қарық болады.
Образдар мен теңеулер
«Көкек» — көктемде келетін құс, оның үні көктемнің белгісі, ай аты да содан. «Көк ішек» тіркесі сөздіктерде іші кепкен, ашыққан күй деп түсіндіріледі: «көк көжеден көк ішек болып» деген сөз бар. «Көкек — көк» дыбыстық үндестігі мақалдың өзегі. «Көк» мұнда екі жақты: бір жағынан жасыл шөп, екінші жағынан аштықтан, суықтан көгерген күй. Осы екі мағына көктемнің екі бетін береді: сырты жасыл, іші аш.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал қазір көбіне көктемгі тапшылық, азықтың қымбаттауы, қалтаның жұқаруы туралы әзіл аралас айтылады. Сарыны — мұңды әзіл, кейде шағым. Мысалы, сәуірде қорасындағы шөбі таусылған шаруа: «Көкек айы — көк ішек, мал да, біз де көкке қарап отырмыз». Шын ашыққан адамның бетіне мысқыл ретінде айту әдепсіз.
Қолданылу жағдаяттары
— Сәуірде соғымның еті таусылып, дастарқанға тек көже қалғанда, әже күліп осы мақалды айтты.
— Қыстан арып шыққан қойлар жасыл көкке ұмтылғанда, шопан баласына жас шөптің әлі нәрсіз екенін түсіндірді.