«Үштің айы - күштің айы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Үштің айы» — халық күнтізбесіндегі үш тоғыс айы, яғни Ай Үркерді айдың үшінші күні басып өтетін кез, шамамен көктемнің ортасы, сәуір. Бұл ай күшті қажет етеді: қыстан арып шыққан мал әлсіз, төл алу, көшке қамдану, егін салу қатар келеді, шаруаның тынымы жоқ. Сонымен бірге табиғат та күшке мінеді: шөп көктеп, күн ұзарып, мал қоңдана бастайды. Мақал бұл айға күш-қуатпен, қамданып кіру керегін, мұнда енжарлыққа орын жоқ екенін еске салады.
Образдар мен теңеулер
«Үш» пен «күш» — бір дыбыспен ажырайтын, дәл ұйқасатын сөздер, мақал соған құрылған. Тоғыс — Ай орағының Үркер шоқжұлдызын басып өтуі; халық айларды осы түйісудің айдың қай күні болатынына қарап атаған: жеті тоғыс, бес тоғыс, үш тоғыс. Әр келесі айда сан екіге кеміп отырады. Мақалда күнтізбенің құрғақ атауы тұрмыстың шындығымен байланыстырылған: санның артында бейнетті, қауырт кезең тұр.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал көктемгі қауырт жұмыс алдында малшы, егінші арасында айтылады. Сарыны — ескерту, жігерлендіру. Мысалы, төл алуға дайындалып жатқан шопан ұлдарына: «Үштің айы — күштің айы, бұл айда ұйқы аз болады». Тоғыс атаулары ұмытыла бастағандықтан, мақалды тыңдаушыға түсіндіре айтқан жөн.
Қолданылу жағдаяттары
— Көктемде қозы алу басталғанда, қожалық иесі жұмысшыларына күш-қуатты сақтап, кезекпен демалуды тапсырды.
— Ауылдағы ата немересіне ескі күнтізбе туралы айтып, көктемнің ортасын неге «күштің айы» дейтінін түсіндірді.