Қараша - қауыс,
Кәрі-құртаңды тауыс.

Негізгі мағынасы

Қауыс — халық күнтізбесіндегі қараша айының, күз соңының көне атауы. Мақал осы айдың мінезін сипаттайды: қараша келгенде алғашқы аяз түседі, жер қатып, су беті жұқа мұзбен көмкеріледі, шөп сарғайып бітеді. Мұндай шақта ең алдымен кәрі-құртаң — қартайған, әлсіз мал мен жасы ұлғайған, науқас адам қиналады, суыққа шыдамағаны қырылып та қалады. Мақал суықтың әлсізге қатал екенін еске салып, қысқа дейін қамданып, қарт пен әлжуаз малға ерекше көз салуға меңзейді. Кейде бұл жолдар малшыға айтылған кеңес ретінде де оқылады: қыстан шықпайтын кәрі малды қарашада сойып, соғымға жұмса.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі қысқа жолдан тұрады, «қауыс» пен «тауыс» ұйқасып, есте оңай қалады. Қауыс — көне ай атауы, ол аспандағы Мерген шоқжұлдызымен байланысты; ел ай аттарын жұлдызға, жайылымға, ауа райына қарап қойған. Кей өңірде қауыс деп су бетіндегі жұқа мұзды да айтады, бұл да қараша суығын көз алдыға әкеледі. Кәрі-құртаң — қос сөз: кәрі — жасы ұлғайған, құртаң — қажыған, әлсіреген. Ай адамша бұйрық беріп тұрғандай: «тауыс» — түгесіп бітір. Бұл бейне көшпелі елдің табиғат ырқына қаншалықты тәуелді болғанын аңғартады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды күз соңында, ауа райы күрт суыған шақта айтады: қарттарға, науқасқа, әлсіз малға қамқор болуды еске салу үшін. Үлкендер мұны жылы киініп, отын мен жемшөпті алдын ала дайындауға шақырып, ескерту ретінде айтады. Қарт кісінің өзі де өз әлсіздігіне күліп, әзілмен айтуы мүмкін. Нақты біреудің қарттығын меңзеп айту — дөрекі. Мысалы: «Қараша — қауыс, кәрі-құртаңды тауыс деген, апамның пешін ерте жағайық».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда қараша басында қырау түскенде, ата баласына қораны жылытып, кәрі сиырға жем дайындауды тапсырып, осы мақалды айтады.
— Аудандық ауруханада дәрігер қарт науқасқа күз суығында ауырмас үшін екпе алуды ұсынып, мақалды әзілмен еске салады.