Қарыздыда иман жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Қарыздыда иман жоқ» деген мақал қарызын қайтармай, біреудің ақысын жеп жүрген адамда адамгершілік кемшін болатынын меңзейді. Тура мағынасында қарызын өтемеген кісі сенімнен айырылады; астарлы мағынасында уәдеге берік болмау, адалдықты сақтау білмеу — рухани әлсіздік белгісі. Қазақ түсінігінде қарыз тек ақша емес, алған зат, айтылған сөз, көрсетілген көмекке де қатысты. Сондықтан қарызды өтеу — кісілік пен ардың ісі.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «иман» сөзі тек діни ұғымды ғана емес, ар-ұят, адалдық, жауапкершілік мәнін де білдіреді. «Қарыз» — адамның мойнындағы ауыр жүк сияқты бейнеленеді. Яғни қарызды арқалап жүру жан тыныштығын бұзады, ал оны қайтармау адамның беделін түсіреді. Халық бұл арқылы ақысын жеу мен сенімді ақтамаудың ішкі рухани жұтаңдық екенін көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал несие, қарызға алған ақша, тіпті уақытша пайдаланған затқа да қатысты айтылады. Мысалы, досыңнан ақша алып, уәде еткен күні қайтармасаң, ол сені сенімсіз адам деп қабылдайды. Сондықтан мақал адамдарды адал болуға, қарызын дер кезінде өтеуге шақырады.