Қара түсті ағарта алмайсың,
Былапыт сөзді тазарта алмайсың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: қара түсті ақ қыла алмайсың, былық сөзді мүлде таза сөзге айналдыра алмайсың. Астарлы мағынасы: кейбір нәрсенің табиғаты өзгермейді, әсіресе жаман мінез, анайы тіл, дөрекі әдет оңай түзелмейді. Сондықтан адам сөзін де, ішкі тәрбиесін де ерте бастан жөндегені дұрыс.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «қара түс» — өзгертуі қиын, табиғи қалпы қалың нәрсенің бейнесі. Ал «былапыт сөз» — лас, өрескел, мәдениетсіз сөйлеудің символы. «Ағарту» мен «тазарту» сөздері адамның мінезін түзетуге, тілін тәрбиелеуге ишара етеді. Яғни сөздің былғанышы сыртымен емес, ішкі мәдениетпен тазаратынын аңғартады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал әдепсіз сөйлейтін, қорлайтын сөзді әдетке айналдырған адамға қатысты айтылады. Қазіргі кезде оны әлеуметтік желідегі дөрекі пікірлерге, бейберекет сөйлесуге байланысты қолдануға болады. Мысалы, біреу үнемі жұртты келемеждеп, ауыр сөз жазса, оған «Қара түсті ағарта алмайсың, былапыт сөзді тазарта алмайсың» деп ескерту айтуға болады. Мұнда негізгі ой — тіл мәдениеті мен тәрбие қатар жүруі керек.
Bylapyt sózdi tazarta almaısyń.