Ит пен ит ырылдасса,
Тамағының тоқтығы.
Жігіт пен жігіт ұрысса,
Ынтымақтың жоқтығы.
«Ит пен ит ырылдасса, Тамағының тоқтығы. Жігіт пен жігіт ұры…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұрыс-керістің себебін екі мысалмен салыстырады. Тура мағынасы: иттер бір-біріне ырылдаса, бұл – олардың аштығынан емес, тоқтығынан, қарны тоқ ит бос жүргенде таласқа бейім болады. Ал жігіттер өзара ұрысса, ол ел ішіндегі ынтымақтың жоқтығын көрсетеді. Астарлы мағынасы: ұрыс кейде мұқтаждықтан емес, тоқмейілсіп, бос жүрген кезде туады, ал адамдар арасындағы жанжал бірліктің әлсірегенін білдіреді. Ынтымақ бар елде ер-азаматтар бір-бірімен емес, ортақ қиындықпен күреседі.
Образдар мен теңеулер
«Ит пен иттің ырылдасуы» – ұсақ, мәнсіз таластың бейнесі. «Тамағының тоқтығы» – тоқмейілсу, бос уақыт пен артық күштің қайда жұмсаларын білмеу. Ал «жігіт» – елдің тірегі, қорғаны. Мақал иттің мінезін жігіттің ісімен қатар қойып, бір-біріне тиіскен азаматтардың әрекеті қаншалықты ұятты екенін аңғартады. Тоқ иттің ырылы – бос әурешілік, ал жігіттің ұрысы – елдің әлсіздігі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал ұжымдағы, ауылдағы, отбасындағы жанжалдарға қатысты айтылады. Мысалы, бір кеңседе ортақ мақсат болмаса, қызметкерлер ұсақ-түйек үшін бір-бірімен ырылдасып жүреді. Ал ортақ іске жұмылған ұжымда мұндай таласқа уақыт та, себеп те қалмайды.
Tamaǵynyń toqtyǵy.
Jigit pen jigit uryssa,
ЬIntymaqtyń joqtyǵy.