Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ» деген мақал адам мен малдың қадірін салыстыра айтады. Тура мағынасында, ер азамат жүдесе де, намысын жоғалтпайды, ал ат қатты арықтаса, мінуге де, жұмысқа да жарамай, жүнге айналған тулақтай ғана болып қалады. Астарлы мағынасы — адам қандай күйге түссе де, оның ар-намысы, рухы, беделі сақталуы керек; ал малдың бағасы ең алдымен күтіміне, күйіне байланысты. Бұл жерде ердің қадірі жанымен өлшенсе, аттың қадірі сыртқы күйімен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
«Аруақ» сөзі ердің рухын, тектілігін, ішкі қуатын меңзейді. «Тулақ» — жүнінен айырылған, пайдасы кеміген тері. Осы екі образ арқылы мақал адам мен малдың жағдайын дәл әрі әсерлі көрсетеді. Ердің арықтауы — оның қадірін түсірмейді, ал аттың арықтауы — қызметін кемітеді. Сондықтан теңеу өте өткір, ойды бірден ұқтырады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал адам еңсесін түсірмеу, абыройын сақтау, қиындықта да беріктік таныту керек деген ойда қолданылады. Мысалы, жұмысынан қысқарып қалған адам өз қадірін жоғалтпай, сабырмен жаңа мүмкіндік іздесе, жұрт оның намысын бағалайды. Мақал осындай кезде рухты түсірмеуге үндейді.