Бір нақақты күйдіргеннен,
Он қылмыстыны ағартқан артық.
«Бір нақақты күйдіргеннен, Он қылмыстыны ағартқан артық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдағы «нақақ» — жазықсыз, кінәсіз адам; «ағарту» — ақтау, айыптан босату. Мақалдың тура мағынасы: бір кінәсіз адамды жазалағаннан гөрі он қылмыскерді ақтап жіберген артық. Астарлы мағынасы — үкім шығарғанда кінәсіз адамның зардап шегуі ең ауыр әділетсіздік; сондықтан күдік бар, бірақ дәлел жеткіліксіз болса, айыптаудан тартынған жөн. Бұл ой бүгінгі құқықтағы кінәсіздік презумпциясымен үндес. Мақал қазақтың билер дәстүріндегі әділдікке, сақтыққа деген талабын көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
«Күйдіру» — отқа салу, яғни ең ауыр жаза, орны толмайтын зиян. «Ағарту» — адамның атын тазалап, ақ деп тану. «Бір» мен «он» сандары таразының екі басы сияқты: он кінәлінің құтылуынан бір кінәсіздің күйгені ауыр басады. Бұл теңеу адам тағдырын шешетін үкімнің жауапкершілігін бейнелейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал тек сотқа емес, күнделікті өмірге де қатысты. Мысалы, кеңседе бір зат жоғалса, басшы дәлелсіз біреуді күдіктеп, жұрт алдында айыптаса, кінәсіз адамның абыройы ауыр жарақат алады. Ақиқат анықталмай тұрып үкім айтпау — әділ адамның белгісі. Күдік қанша күшті болса да, оны дәлелмен тексермей, адамның атына кір келтірмеген жөн.
On qylmystyny aǵartqan artyq.