Балығы болмаған көл құрысын,
Киігі болмаған шөл құрысын.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: балықсыз көл де, киіксіз шөл де табиғи сәнінен, тіршілік мәнінен айырылады. Астарлы мағынасы: әр орта, әр ел, әр мекен өзіне лайық берекесімен, көркімен, тіршілігімен құнды. Егер сол құт-береке болмаса, оның сәні кетеді, өмірі солғын тартады. Яғни бір жердің қадірі ондағы тіршілік иесімен, адамымен, ырысымен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Көл — молшылық пен тыныштықтың, ал балық — сол молшылықтың белгісі. Шөл — қатал орта, ал киік — соның табиғи сәні, еркіндік пен өмірдің нышаны. Ақындық образ арқылы мақал табиғаттың үйлесімін көрсетеді: балықсыз көл қалай жұтаң болса, киіксіз шөл де сондай қу тақыр күйге түседі. Бұл теңеу арқылы халық кез келген ортаның өз «жаны» болатынын аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ауыл, қала немесе ұжым туралы айтқанда да орынды қолданылады. Мысалы, бір ауылда жастар азайып, тіршілік тоқыраса, үлкендер: «Балығы болмаған көл құрысын, киігі болмаған шөл құрысын» деп, елдің көркі мен болашағы адамдарға байланысты екенін еске салады. Мағынасы — орта тірі болса ғана мәнді, ал оны жандандыратын — сол жердің халқы.
Kıigi bolmaǵan shól qurysyn.