«Бай малына мәз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бай малына мәз болады: оның бар қуанышы, бар ойы өз мал-мүлкінде. Мақал байлыққа берілген адамның көңілі сол байлықпен шектеліп қалатынын сәл кекесінмен айтады. Ол малын санап, қоралы қойына қарап қуанады, ал елдің жайына, білімге, достыққа көңілі аз бөлінеді. Кең мағынада әр адам өзі бағалайтын нәрсеге мәз болады деген ой да бар. Бірақ негізгі реңк — сын: малымен мақтанып, соған тоқмейіл болған адамның суреті.
Образдар мен теңеулер
Мәз — қатты қуанған, риза болған, тіпті өзінен-өзі масаттанған күй: «мәз-мейрам болу» деген тіркес содан. Мақал небәрі үш сөзден тұрады, сол қысқалықтың өзі байдың тар әлемін көрсетеді: бай, мал, қуаныш, басқа ештеңе жоқ. Көшпелі елде «мал» сөзі тек төрт түлікті емес, жалпы байлықты білдірген, сондықтан мақал бүгін ақшаға, үй-көлікке де оңай ауысады. «Малына мәз» тіркесіндегі «м» дыбысының қайталануы сөйлемді ықшам, жатталатын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Байлығымен ғана өмір сүріп, басқаға көңіл бөлмейтін адам туралы кекесінмен, күлкі аралас сынмен айтылады. Мысалы, ауылдың ортақ жұмысына шықпай, тек өз қорасын жөндеп жүрген көрші туралы ағайын: «Бай малына мәз, оған ауылдың жолы керек емес», — дейді. Еңбекпен тапқан аз-маз дүниесіне қуанып жүрген қарапайым адамға айтылса, мақал әділетсіз мысқылға айналады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда мектепке көмек сұрап келген мұғалімді отарын санап жүрген бай көрші тыңдамай қойғанда, мұғалім жолда мақалды айтып күлді.
— Отбасылық кешкі аста тек жаңа машинасы туралы ғана әңгімелеген ағасына қарындасы мақалды айтып, әңгімені басқаға бұрды.