Аузына ақ ит кіріп, қара ит шығады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам таңертең ұйқыдан тұрып, оянған сәтте мінезі жұмсақ, таза көңілді, тілі де, ниеті де жақсы болады дегенді білдіреді. Тура мағынасында «ақ ит кіріп, қара ит шығу» мүмкін емес, сондықтан бұл — астарлы сөз. Мұндағы ой: ұйқыдан тұрған адамның ішкі күйі өзгеріп, бірде жақсы, бірде қабағы қату болуы мүмкін. Халық осы сөзбен адамның көңіл күйін, мінездің құбылмалылығын бейнелеген.
Образдар мен теңеулер
«Ақ ит» — тазалықтың, тыныштықтың, ізгіліктің белгісі. Ал «қара ит» — ашу, шаршау, ауыр ой, реніш сияқты жағымсыз күйді меңзейді. Яғни ауызға кіріп-шығатын иттер нақты жануар емес, адамның ішкі әлеміндегі жақсы мен жаман сезімдердің символы. Мақалдың әсерлілігі де осында: қарапайым бейнемен адам психологиясын дәл жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал адамға оянғаннан кейін бірден ашуланбай, сабыр сақта деген мағынада қолданылады. Мысалы, біреу таңертең қабағын түйіп, үйдегілермен дөрекі сөйлесе, үлкендер: «Аузыңа ақ ит кіріп, қара ит шығып тұр, алдымен есіңді жи» деп ескертуі мүмкін. Бұл — көңілді реттеп, сөзді ойланып айтуға шақыру.