Аталы сөзге арсыз жауап қайырар,
Ақ пен қараны шындық айырар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам сөздің салмағын түсініп сөйлеуі керек екенін айтады. Аталы сөз — ақылға, өнегеге, тәжірибеге толы қадірлі сөз. Оған арсыз, яғни әдепсіз, ойсыз жауап қайтару — тәрбиесіздік белгісі. Ал шындық болса, ақ пен қараны, дұрыс пен бұрысты ажыратып береді. Уақыт өте әділдік те, жалған да ашылады, сондықтан адам шындықтан қашпай, шын сөзге тоқтай білуі керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «аталы сөз» — үлкеннің өсиеті, би-шешеннің, ақылды адамның парасатты пікірі. «Арсыз жауап» — кісілікке жатпайтын, дөрекі қарсы уәж. «Ақ пен қара» — жақсы мен жаман, ақиқат пен жалғанның бейнесі. Ал «шындық айырар» дегені — шындықтың таразы іспетті екенін білдіреді: ол бәрін өз орнына қояды, кімнің дұрыс, кімнің бұрыс екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе пікірталас, отбасы тәрбиесі, әлеуметтік желідегі сөз мәдениеті үшін маңызды. Мысалы, ұстаз оқушыға ақыл айтқанда, оқушы ашуға беріліп дөрекі жауап берсе, бұл — арсыздық. Ал сабыр сақтап, мәселені шындықпен бағаласа, ол өз қатесін түсінеді. Сондықтан мақал адамды мәдениетті сөйлеуге, әділдікті мойындауға тәрбиелейді.
Aq pen qarany shyndyq aıyrar.