Аталы сөзді арсыз қайырады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Аталы сөз — терең ойлы, салмақты, тәрбиелі, үлкеннің немесе елге танымал дананың айтқан бағалы сөзі. Мұндай сөздің қадірін білетін адам оны ойланып қабылдап, орнымен жауап қайтарады. Ал арсыз адам ондай сөздің мәнін түсінбей, бетпақтықпен қарсы сөйлеп, дөрекілік танытады. Мақалдың астары — сөзді бағалау, кісілік сақтау, үлкеннің ақылы мен өнегесін құрметтеу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «аталы сөз» тіркесі жай сөз емес, тегі бар, салмағы бар, елге жөн көрсететін нақыл ойды білдіреді. «Арсыз» сөзі — ұяттан, әдептен жұрдай, сөз қадірін білмейтін адам бейнесі. «Қайырады» дегені — жауап қайтарады, қарсы уәж айтады. Яғни мақал сөздің екі түрлі қабылдануын көрсетеді: парасатты адам оны таразылап тыңдайды, арсыз адам кері тартып, орынсыз қайырады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті. Әсіресе әлеуметтік желіде немесе отбасылық әңгімеде біреу ақыл айтып, дұрыс бағыт көрсетсе, оны түсінбей, дөрекі жауап беретіндер болады. Мысалы, ұстаз студентке уақытты тиімді пайдалануды айтса, жауап орнына келемеждеген адам осы мақалға сай арсыздық танытады. Сондықтан мұндайда сабыр сақтап, сөздің төркінін түсінуге ұмтылу керек.