Артқы айылдың батқанын,
Иесі емес, ат білер;
Ағайынның азғанын,
Жақыны емес, жат білер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның не қауымның шын күйін көбіне сырт көз анық байқайтынын айтады. «Артқы айылдың батуын» аттың өзі анық сезеді, бірақ оны иесі бірден аңғармауы мүмкін. Сол сияқты ағайын арасындағы татулықтың бұзылуы, мінездің өзгеруі, берекенің кетуі кейде ең жақын адамдарға білінбей қалады. Ал сырттағы адам оны анық көріп, тез аңғарады. Мақал туыстыққа мастанбай, өзара қатынасқа сын көзбен қарауды ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «артқы айыл» — ат әбзелінің батып, қолайсыздық тудыратын тұсы. Бұл — іште жиналған жайсыздықтың, көзге бірден түсе бермейтін кемшіліктің бейнесі. «Ат білер» деуі — ауырлықты тартқан, азапты сезген жан ғана шын жағдайды толық түсінетінін білдіреді. «Ағайынның азғанын» деген тіркес тек кедейлену емес, сыйластықтың азаюы, ынтымақтың әлсіреуі, мінездің бұзылуы деген кең мағына береді. «Жат білер» — сырт адамның байқағыштығын көрсететін образ.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасыда, туыстар арасында немесе ұжымда ішкі мәселе қордаланып кеткенде қолданылады. Мысалы, бір әулет мүшелері өзара ренішті байқамай жүрсе, оны той-томалақта сырттан келген кісі олардың салқын қарым-қатынасынан бірден сезіп қояды.
Iesi emes, at biler;
Aǵaıynnyń azǵanyn,
Jaqyny emes, jat biler.